Parlementaire enquête gaswinning Groningen: een goede voorbereiding begint op tijd

Hoewel de precieze details nog onbekend zijn, staat vast dat in de loop van dit jaar een parlementaire enquête zal worden gewijd aan het onderwerp van de gaswinning in Groningen.

Wie bij een parlementaire enquête betrokken wordt – of lijkt te gaan worden –, doet er verstandig aan zich hierop tijdig voor te bereiden.

In deze beknopte publicatie zal ik op hoofdlijnen aard en verloop van een parlementaire enquête in kaart brengen en enige handvatten te bieden voor de voorbereiding op een dergelijke enquête. Ik put hierbij deels uit eigen ervaringen, aangezien ik als advocaat zowel bij vier enquêtes onder de Wet op de parlementaire enquête 2008 (WPE 2008) betrokken ben geweest, als bij de evaluatie van die wet.


WPE 2008

De parlementaire enquête is het zwaarste onderzoeksinstrument waarover de Tweede Kamer beschikt. De wettelijke grondslag voor de enquête is te vinden in de WPE 2008, die per 1 januari jl. nog enkele wijzigingen heeft ondergaan. Onder de WPE 2008 hebben tot op heden vijf enquêtes plaatsgevonden:

  • Financieel Stelsel
  • Woningcorporaties
  • Fyra
  • Fiscale constructies en (nu nog gaande):
  • Ongewenste beïnvloeding uit onvrije landen.

Doel van de enquête

Een parlementaire enquête dient een drietal hoofddoelen:

  1. Waarheidsvinding,
  2. verantwoording, en
  3. het trekken van lessen voor de toekomst.

Op meer concreet niveau wordt het doel van de enquête omschreven in de opdracht die de Tweede Kamer verleent aan de parlementaire enquêtecommissie (de PEC). Die omschrijving luistert nauw, want de PEC mag haar bevoegdheden – waarover hierna meer - alleen aanwenden ten behoeve van de uitvoering van die opdracht.

Werkwijze van de PEC

De werkwijze van de vijf PEC’s is op hoofdlijnen vergelijkbaar. Zij bestaat uit vier fasen: oriëntatie, feitenonderzoek, openbare verantwoording en rapportage.

  • oriëntatie

In de fase van de oriëntatie spreekt de PEC met diverse deskundigen om grip te krijgen op het onderzoek. Wie zijn de meest relevante spelers? Wat is de meest geëigende onderzoeksmethode? Ook legt de PEC in deze fase werkbezoeken af. Zo ligt voor de hand dat in het kader van de enquête gaswinning Groningen ten minste één keer een bezoek zal worden gebracht aan het door die gaswinning bestreken gebied.

  • feitenonderzoek

In de fase van het feitenonderzoek wordt zowel schriftelijk als mondeling informatie ingewonnen. De WPE 2008 biedt de PEC daartoe verregaande bevoegdheden.

Zo kan de PEC van een partij schriftelijke inlichtingen vorderen, alsmede inzage in, afschrift van of kennisneming op andere wijze van documenten (inclusief digitale bestanden). De hoeveelheden documenten op die wijze worden verzameld zijn indrukwekkend, en verzoeken als hier aan de orde kunnen een behoorlijke aanslag leggen op de geadresseerde. Die geadresseerde is tot medewerking verplicht en kan daartoe zo nodig via de rechter worden gedwongen.

Die verplichting tot medewerking geldt in beginsel ook voor degene voor wie een verplichting tot geheimhouding geldt, behoudens de mogelijkheid van verschoning in een beperkte aantal in de wet omschreven gevallen. Een beroep op een wettelijk verschoningsrecht moet deugdelijk worden gemotiveerd.

Mondelinge informatie wordt verkregen uit de zogenaamde besloten voorgesprekken. Deze gesprekken helpen de PEC niet alleen bij de (verdere) informatievergaring, maar dienen ook als selectiemethode van getuigen voor de latere openbare verhoren. Wie wordt uitgenodigd voor een besloten voorgesprek is niet verplicht om aan die uitnodiging gehoor te geven. Een getuige die wel verschijnt, staat tijdens zijn gesprek niet onder ede, maar doet er verstandig niet geheel onvoorbereid naar een dergelijk gesprek te gaan. De getuige mag zich bij dat gesprek laten bijstaan, bijvoorbeeld door een advocaat.

De besloten voorgesprekken vormen een belangrijke onderdeel van de enquête. Niet voor niets zijn in de drie grote enquêtes onder de WPE 2008 gemiddeld 80 van dit soort gesprekken gevoerd.

  • verantwoording

In de fase van de verantwoording vinden de zogenaamde openbare verhoren plaats. Deze verhoren worden live op televisie uitgezonden. Aan een uitnodiging voor een openbaar verhoor moet gevolg worden gegeven en deze getuigen worden (wel) onder ede gehoord. Uiteraard mag ook de getuige in een openbaar verhoor zich (bijvoorbeeld door een advocaat) laten bijstaan.

Het getuigen in een openbaar verhoor is voor de meeste getuigen een tamelijk intimiderende ervaring, zelfs als zij ervaring hebben met het afleggen van verklaringen. Een goede voorbereiding is dan ook geraden.

  • rapportage

Na de openbare verhoren wordt het rapport van de commissie opgesteld. Het duurt dan doorgaans nog wel enige maanden voordat het rapport gereed is en aan de Kamer wordt aangeboden. Daarmee komt de enquête dan officieel tot een einde.

Lessen uit de eerdere enquêtes

Wie betrokken wordt – of lijkt te gaan worden – bij een parlementaire enquête doet er verstandig aan zich tijdig daarop voor te bereiden. De aard en intensiteit van die voorbereiding zullen sterk afhangen van de (waarschijnlijke) positie in de desbetreffende enquête, maar het is in het verleden effectiever gebleken om al te hebben nagedacht over een aantal te verwachten vragen voordat die vragen zich daadwerkelijk aandienen. Ik noem bij wijze van voorbeeld een aantal veel voorkomende van die vragen:

  • Hoe ga ik om met verzoeken om afgifte van documenten, of tot inzage?
  • Is mijn organisatie erop ingericht om binnen redelijke termijn en op adequate wijze aan die verzoeken gevolg te geven?
  • Meen ik op voorhand al dat er vraagstukken van verschoningsrecht kunnen spelen, en hoe breng ik die effectief onder de aandacht van de PEC?
  • In hoeverre wil ik werknemers (of voormalige) werknemers ondersteunen in geval zij worden uitgenodigd voor een (besloten en/of openbaar) verhoor? Wordt ten behoeve van die verhoren bijstand ingeschakeld of juist niet?

Bij gebreke van een concrete startdatum lijkt de enquête misschien nog wat ver weg, maar gebrek aan voorbereiding en onderschatting hebben zich in voorbije enquêtes meer dan eens een fatale combinatie getoond.